พิธีขึ้นท้าวทั้ง ๔

พิธีขึ้นท้าวทั้งสี่
คือการ “ขึ้น” หรือเริ่มต้นพิธีกรรมอันเป็นมงคล โดยจะเริ่มที่การบอกกล่าว “ท้าวทั้งสี่” คือมหาเทพทั้ง ๔ พระองค์ซึ่งเป็นผู้ดูแลโลกทั้งในการสำรวจดูผู้ประกอบกุศลกรรมต่าง ๆทั้งป้องกันภัยและอำนวยความสุขความเจริญแก่มนุษย์ ในทิศทั้งสี่ของศูนย์กลางของจักรวาลคือเขาพระสุเมรุซึ่งในวันขึ้นหรือแรม ๑๕ ค่ำ มหาเทพทั้งสี่พระองค์นี้จะไปตรวจตราโลกด้วยตนเอง และทรงเป็นหัวหน้าของเทพในสวรรค์ชั้นจาตุมหาราชิกซึ่งตั้งอยู่บนทิวเขายุคลธรอันสูงกึ่งหนึ่งของเขาพระสุเมรุ ทุกพระองค์มีอายุกำหนด ๕๐๐ ปีทิพย์ ท้าวทั้งสี่พระองค์นี้ ได้แก่
๑. ท้าวกุเวร หรือเวสสุวัณณ์ หรือไพสรพณ์ มีหน้าที่รักษาโลกอยู่ทางทิศเหนือของเขาพระสุเมรุ
๒. ท้าวธตรฐะ มีหน้าที่รักษาโลกอยู่ทางทิศตะวันออกของเขาพระสุเมรุ
๓. ท้าววิรุฬหกะ มีหน้าที่รักษาโลกอยู่ทางทิศใต้ของเขาพระสุเมรุ
๔. ท้าววิรูปักขะมีหน้าที่ดูแลโลกอยู่ทางทิศตะวันตกของเขาพระสุเมรุ
แต่ในการประกอบพิธีนั้น นอกเหนือจากจะกล่าวถึงมหาเทพทั้งสี่ดังกล่าวแล้ว ยังกล่าวถึงพระอินทร์และนางธรณีอีกด้วย ซึ่งเมื่อกล่าวถึงกลุ่มมหาเทพเช่นนี้ก็จะถือว่าพระอินทร์ซึ่ง “กินสองสวัรค์” คือ เป็นอธิบดีของสวรรค์ ทั้งชั้นดาวดึงส์และจาตุมหาราชิกเป็นหัวหน้า ส่วนนางธรณีนั้นปรากฏในแง่ของ “ผู้จื่อจำน้ำอยาดหมายทาน” คือผู้เป็นสักขีพยานรับรู้ถึงการกระทำกรวดน้ำทำบุญทั้งปวงของมนุษย์
ในการประกอบการมงคลต่างๆ เช่น ปลูกบ้านใหม่ ขึ้นบ้านใหม่ บวชเณร อุปสมบทพระ งานฉลองถาวรวัตถุในศาสนา งานบูชาเสาอินทขีล(หลักเมือง) แรกนาและเทศกาลตรุษสงกรานต์ ถือว่าต้องทำพิธีขึ้นท้าวทั้งสี่เสมอ เพื่อความเป็นสิริมงคลและเพื่อป้องกันภัยอันตรายต่าง ๆ